شپش و همه چیز درباره ی آن

شپش یک نوع حشره بدون بال است که توانایی پرواز ندارد و عمری کمتر از یک ماه دارد اما در همین مدت زمان کوتاه روزانه ۴ تا ۶ تخم و به طور میانگین تا آخر عمرش ۵۰ تا ۱۵۰ تخم می‌گذارد. هر کدام از این تخم‌ها در یک کپسول بسیار چسبناک جا گرفته‌اند و همین کپسول چسبناک سفیدرنگ است که در اصطلاح عمومی به آن «رشک» می‌گویند. رشک‌ها از فاصله حدود ۵ میلی‌متری ریشه مو به مو می‌چسبند و به سختی می‌توان آن‌ها را از مو جدا کرد. در این فاصله شپش‌های نوزاد از تخم سر بیرون می‌آورند و طی ۳ بار پوسته‌ریزی به شپش بالغ تبدیل می‌شوند.

حقیقت این است که شپش سر ربطی به طبقه اجتماعی، وضعیت اقتصادی و سطح فرهنگی یک خانواده ندارد. این در حالی است که در این اواخر حتی در کشورهای توسعه یافته نیز انگل شپش شیوع پیدا کرده و این احتمال را قوی‌تر کرده که شیوع بیماری به وضعیت اجتماعی و اقتصادی خاصی محدود نشده و این امکان وجود دارد که تمام اقشار جامعه را مبتلا کند. متاسفانه این روزها در مهدکودک‌ها و مدارس مناطق بالای شهر هم شپش شیوع پیدا کرده به همین دلیل در صورت ابتلا به آن دلیلی برای خجالت یا پنهان‌کاری وجود ندارد. از سوی دیگر ابتلا به شپش ربط زیادی به استحمام روزانه و تمیزی فرد ندارد، چرا که در صورت رعایت بهداشت از سوی شما، ممکن است این حشره از طریق وسایل شخصی فرد مبتلا، شما هم درگیر مزاحمت‌های این حشره موذی شوید. در حقیقت انتقال از یک فرد به فرد دیگر می‌تواند از طریق تماس مستقیم یا استفاده از وسایل شخصی دیگران مثل شانه، کلاه، شال، حوله و روسری رخ دهد. خبر بد این است که انتقال شپش در افراد خانواده به سرعت رخ می‌دهد. از سوی دیگر ابتلا قبلی به شپش ایمنی ایجاد نمی‌کند، بنابراین یک فرد ممکن است بیش از یک‌بار به بیماری مبتلا شود.

شپش سر جهانی است و در همه دنیا وجود دارد، البته همیشه با بهداشت ارتباط مستقیمی ندارد و حتی در برخی افرادی که بهداشت خوبی هم دارند، مشاهده شده است. چراکه این بیماری واگیر است.

خانواده ها نباید نگرانی داشته باشند. چراکه این روزها مراجعات زیادی به مطب ها در این زمینه داریم و بعضا خانواده ها خجالت می‌کشند و فکر می‌کنند اگر به این بیماری مبتلا شوند، به این معناست که بهداشت را رعایت نکرده اند. در حالی که اصلا با این موضوع ارتباطی ندارد و در همه محیط‌ها و مدارس چه بالا و چه پایین شهر این مشکل می‌تواند وجود داشته باشد.

سه نوع شپش وجود دارد که ابتلا به هرکدام از آن‌ها نشانه‌های مشابهی دارد. «شپش سر»، «شپش بدن» و «شپش ناحیه تناسلی». با این همه «شپش سر» این روزها به‌خصوص در میان بچه‌هایی که به مهدکودک می‌روند و دانش آموزان رده ابتدایی بیشتر رواج دارد. «شپش سر» روی سر و گردن و گوش‌ها لانه می‌کند و معمولاً علامت وجود آن خارش شدید در ناحیه سر است. ممکن است بلافاصله پس از ابتلا دچار خارش نشوید. به‌خصوص اگر هجوم شپش‌ها خفیف باشد. ممکن است حتی تا شش هفته بعد از ابتلا هم هیچ نشانه‌ای نداشته باشید. علاوه بر خارش شدید، شپش‌ها می‌توانند باعث ایجاد حس قلقلک روی سر یا بدن شوند به‌طوری‌که احساس می‌کنید چیزی در حال راه رفتن روی پوستتان است. تحریک و سوزش پوست سر و در مراحل پیشرفته زخم و عفونت، تحریک‌پذیری و عصبی شدن فرد، اختلال در خواب و ورم غدد لنفاوی از دیگر نشانه‌های شایع ابتلا به شپش است.

آیا نگهداری از حیوان خانگی باعث ابتلا به شپش می‌شود؟

برخلاف تصور برخی از افراد، شپش‌ها انگل‌های مختص به بدن انسان هستند و روی بدن حیوانات دیگر یا روی اشیا و وسایل منزل نمی‌توانند زنده بمانند و به همین دلیل از طریق حیوانات قابل‌سرایت نیستند. اگر حیوان خانگی شما شناسنامه دارد، تحت درمان انگلی زیر نظر مرتب دامپزشک قرار دارد و واکسیناسیونش به‌طور منظم انجام‌شده، موردی برای نگرانی وجود ندارد. با وجود این اگر حیوان خانگی‌تان به شپش مبتلا شده هول نشوید. در حقیقت شپش سگ‌ها تمایلی به زندگی در بدن انسان‌ها ندارند. اکثر شپش‌ها مختص به گونه خاصی هستند یعنی شپش سگ علاقه به زندگی در بدن سگ‌ها دارد و شپش انسان علاقه به زندگی در بدن انسان‌ها. اینکه آیا شپش سگ می‌تواند به بدن انسان منتقل شود یا خیر باید بگوییم بله، حتی ممکن است به گاز گرفتن و تغذیه از انسان بپردازد اما انسان را به‌عنوان میزبان خود انتخاب نمی‌کند. اگر شپش سگتان را روی بدن خود دیدید فقط آن را بردارید یا له کنید.

چگونه از ابتلا به شپش پیشگیری کنیم؟

واقعیت این است که تا زمانی که زندگی اجتماعی ادامه دارد راهی برای گریز از شپش وجود ندارد. در حقیقت پیشگیری از مبتلا شدن به شپش زمانی امکان‌پذیر است که سطح بهداشت تمام افراد جامعه ارتقا پیدا کند. حال اگر کودک شما به شپش مبتلا شد نه دستپاچه شوید و نه ناامید شوید. به یاد داشته باشید که طول مو، جنس، سن و رنگ مو تاثیری در انتقال شپش نداشته و شامپو کردن معمولی هم باعث از بین رفتن یا پیشگیری از آن نمی‌شود.  طبق آمار احتمال مبتلا شدن دختران به شپش بیشتر از پسران است.

اگر شپش در خانه وجود داشت چه کنیم؟

شپش‌ها بدون وجود میزبان فقط به مدت ۲۴ ساعت زنده می‌مانند بنابراین اگر شپش به وسایل خانه منتقل شده باشد به راحتی از بین می‌رود. اگر موی سرفرزندتان دارای شپش بود، علاوه بر درمان وی، توصیه می‌شود خانه را نیز ایزوله کنید تا چیزی در فضای خانه برای انتقال به افراد دیگر باقی نماند. روبالشی ها، لباس ها، حوله‌ها و هر آنچه توسط شخص مبتلا به شپش استفاده می‌شد را با آب داغ بشویید و با حرارت خشک کنید. همچنین شانه‌ای که توسط شخص استفاده می‌شد نیز باید ضدعفونی شود. کف اتاق‌ها و حتی روی مبل‌ها به راحتی با جاروبرقی زدن تمیز می‌شوند، اما برای اطمینان تا زمانی که فرد کاملا از شر شپش رها نشده است روی مبل‌ها را پلاستیک بکشید و وسایل تخت وی را هر روز بشویید.

چگونه شپش را درمان کنیم؟

چه خودتان به شپش مبتلا شده باشید و چه سایر اعضای خانواده ضروری است که تمام افراد خانواده برای اطمینان معاینه شوند. چه بسا برخی افراد در مراحل ابتدایی شوره سر را با شپش اشتباه می‌گیرند یا بالعکس. به یاد داشته باشید که رشک‌ها تخم‌های سفید رنگ، سفت و بیضی شکل شپش‌ها هستند که به ساقه مو می‌چسبند و نباید آن‌ها را با شوره اشتباه گرفت چون شوره سر، پوست مرده است که برخلاف رشک به راحتی از مو جدا می‌شود. برای درمان شپش معمولاً شامپوهای مخصوص از سوی پزشک تجویز می‌شود که البته برخی از آن‌ها برای کودکان زیر ۶ سال و مادران باردار ممنوع است و برای درمان شپش در این افراد باید نسخه دیگری تجویز شود. معمولاً بعد از یک بار استفاده از شامپو قدرت انتقال شپش از بین می‌رود و پس از مصرف شامپو، رفتن کودکان به مدرسه و مهد کودک بلامانع است. تکرار مصرف شامپو پس از یک هفته هم برای از بین بردن تخم‌های چسبیده به مو توصیه می‌شود. علاوه بر این در صورت نیاز به مصرف دارو از آنجایی که داروهای مؤثر در از بین بردن شپش بسیار سمی هستند بهتر است زیر نظر پزشک و با نسخه مصرف شوند.

فراموش نکنید که مبتلا شدن به شپش سر ممکن است برای هر کسی اتفاق بیفتد پس بهتر است از خودتان ناامید نشوید و به دنبال درمان اصولی و صحیح بروید. برای درمان شپش معمولاً درمان خانگی توصیه نمی‌شود و در اغلب موارد شپش‌ها سرسخت‌تر از آن هستند که با درمان خانگی و گیاهی از بین بروند. استفاده از حنا، اسپند، سس مایونز، سرکه، سشوار کشیدن، روغن اکالیپتوس، روغن درخت چای، روغن شمعدانی، روغن بادام تلخ و… از زمان‌های قدیم برای درمان شپش تجویز می‌شده که البته استفاده از آن‌ها در صورت به کار بردن صحیح ضرری ندارد اما معمولاً بی‌فایده است و بندرت باعث از بین بردن شپش می‌شود.

نکات مهم در درمان شپش سر
– درصورت اطلاع از آلودگی فرزند یا یکی از اعضای خانواده تان به شپش، دست پاچه نشوید، احساس گناه نکنید و در بین همکلاسی ها و دوستان وی به دنبال مقصر نگردید. در عوض، به سرعت درمان را شروع کنید. 
– درمان در دو مرحله و به فاصله یک هفته انجام می شود. برای درمان شپش، دقیقا مطابق توصیه های پزشک و کادر بهداشتی عمل کنید.
– فراموش نکنید که آنچه در درمان شپش اهمیت دارد درمان دسته جمعی و رفع آلودگی از کلیه لوازم و وسایل مورد استفاده افراد به طور همزمان است. تمام افرادی که ساعات زیادی را کنار هم سپری می کنند مثلا اعضای خانواده فرد مبتلا، هرچند علامتی نداشته باشند باید همزمان مورد درمان قرار گیرند.
– در کنار درمان با شامپوهای مخصوص، روسری، شانه، برس، کلاه، شال، روبالشی و ملحفه بیمار باید در آب داغ شسته شوند. وسایلی را که در دمای بالا خراب می شوند، باید دو هفته در کیسه دربسته نگه دارید. ضدعفونی و شست و شوی فرش و موکت و مبلمان ضرورتی نداشته و نیازی به ضدعفونی کردن کل خانه وجود ندارد.
– شامپوهای ضد شپش، تخم ها را ازبین نمی برند. بنابراین بعد از مصرف شامپو، با شانه دندانه ریز و مخلوطی از آب و سرکه، موها را شانه بزنید. 
– تراشیدن موهای سر توصیه نمی گردد. 
– داروهای ضد شپش غیرخوراکی و شدیدا’ سمی هستند. بعد از آلوده شدن دست به این داروها، دست های خود را در دهان نگذارید و با دست های آلوده چیزی نخورید. 
– کسی که قبلا یک بار آلودگی به شپش داشته و درمان شده، در مقابل بیماری ایمن نیست و یک فرد ممکن است بیش از یک بار به بیماری مبتلا شود. 
اگر کسی بعد از دوبار درمان، مجددا’ به شپش مبتلا شد، به این معنی است که فرد مبتلای دیگری که درمان نشده در نزدیکی اوست. در صورت ابتلای مجدد به شپش، لازم است درمان دو مرحله ایِ مجدد انجام شود.

درباره نویسنده

مقالات مرتبط